Potrzeba bliskości i relacji jest jedną z najbardziej fundamentalnych cech człowieka, jednak jej natura, intensywność i sposób wyrażania ulegają głębokim zmianom wraz z upływem lat. To, co w młodości było pragnieniem intensywnych, ekscytujących związków i szerokiej sieci społecznej, w wieku dojrzałym przekształca się w coś innego – w potrzebę wybranych, głębokich, autentycznych więzi, które dają poczucie bezpieczeństwa i zrozumienia. Zmiana ta nie jest przypadkowa ani nie jest oznaką osłabienia potrzeby drugiego człowieka – jest naturalnym procesem rozwojowym, który odzwierciedla ewolucję naszych priorytetów, dojrzewanie mechanizmów regulacji emocjonalnej oraz zmianę perspektywy czasowej. Aby zrozumieć, jak zmienia się potrzeba bliskości wraz z wiekiem, trzeba przyjrzeć się kilku kluczowym procesom: teorii selektywności społeczno-emocjonalnej, zmianom w stylu przywiązania, ewolucji rozumienia intymności oraz wpływowi doświadczeń życiowych na to, czego oczekujemy od relacji.
Teoria selektywności społeczno-emocjonalnej, sformułowana przez Laurę Carstensen, dostarcza jednego z najważniejszych kluczy do zrozumienia tych zmian. Zgodnie z tą teorią, sposób, w jaki ludzie budują i utrzymują relacje społeczne, zależy od tego, jak postrzegają swój horyzont czasowy. W młodości, gdy czas wydaje się nieskończony, dominuje motywacja poznawcza – ludzie dążą do poszerzania swojej sieci społecznej, zdobywania nowych informacji, eksplorowania różnych możliwości. Relacje są często liczne, ale płytkie. W miarę starzenia się, gdy horyzont czasowy zaczyna być postrzegany jako ograniczony, motywacja przesuwa się w stronę emocjonalną – priorytetem staje się czerpanie satysfakcji z relacji, które już istnieją, oraz unikanie sytuacji, które mogą prowadzić do negatywnych emocji. W efekcie liczba relacji maleje, ale ich jakość wzrasta. To, co z zewnątrz może wyglądać jako wycofanie społeczne, jest w rzeczywistości wyrafinowaną strategią optymalizacji dobrostanu – koncentracją na tych więziach, które naprawdę mają znaczenie.
Zmiana potrzeby bliskości wraz z wiekiem wiąże się także z ewolucją stylu przywiązania. Teoria przywiązania, rozwinięta przez Johna Bowlby'ego i Mary Ainsworth, pierwotnie koncentrowała się na dzieciństwie, ale współczesne badania pokazują, że style przywiązania ewoluują przez całe życie. W młodości wiele osób charakteryzuje się lękowym lub unikającym stylem przywiązania – jedni boją się bliskości, drudzy są nadmiernie zależni od innych. Z wiekiem, dzięki doświadczeniom, refleksji i często terapii, wiele osób osiąga bezpieczniejszy styl przywiązania. Uczą się, że bliskość nie musi oznaczać utraty autonomii, że można polegać na innych bez zatracania siebie, że odrzucenie nie jest końcem świata. Ta ewolucja stylu przywiązania sprawia, że potrzeba bliskości staje się mniej lękowa, bardziej zrównoważona – nie jest już napędzana głodem akceptacji czy strachem przed odrzuceniem, ale autentycznym pragnieniem dzielenia życia z drugim człowiekiem.
Ważnym aspektem zmian w potrzebie bliskości jest także ewolucja rozumienia intymności. W młodości intymność często kojarzy się z intensywnością – z częstymi kontaktami, z fizyczną bliskością, z dzieleniem się każdą myślą i uczuciem. Z wiekiem intymność nabiera innego wymiaru – staje się bardziej związana z poczuciem bezpieczeństwa, z byciem rozumianym bez słów, z akceptacją nawet tych aspektów partnera, które są trudne. To, co w młodości mogło być odbierane jako dystans (np. potrzeba samotności, milczenie), w dojrzałym wieku może być rozumiane jako szacunek dla autonomii drugiego człowieka. Dojrzała intymność nie wymaga ciągłego kontaktu – wręcz przeciwnie, potrafi przetrwać nieobecność, potrafi czerpać siłę z tego, że wiemy, iż ktoś jest, nawet gdy go nie ma. To właśnie ta dojrzała intymność jest często opisywana przez osoby w związkach długoletnich jako największa wartość – nie ekscytacja pierwszych miesięcy, ale głęboki spokój, który przychodzi po latach wspólnego życia.
Zmiana potrzeby bliskości wiąże się także z tym, jak zmienia się nasze postrzeganie samotności. W młodości samotność jest często doświadczana jako coś przerażającego – jako dowód, że nie jesteśmy kochani, że coś z nami nie tak. W dojrzałym wieku wiele osób odkrywa, że samotność może być czymś pozytywnym – czasem na regenerację, na kontakt ze sobą, na refleksję. Nie oznacza to, że potrzeba bliskości znika – oznacza, że przestaje być napędzana lękiem przed byciem samym. Osoba dojrzała może być sama, nie czując się samotna. Może cieszyć się własnym towarzystwem, a jednocześnie czerpać radość z relacji z innymi. To właśnie ta umiejętność – bycia dobrym towarzyszem dla siebie – jest warunkiem zdrowych relacji z innymi. Bez niej relacje stają się zależne, obciążone oczekiwaniami, które niszczą bliskość.
W kontekście relacji romantycznych, zmiana potrzeby bliskości wraz z wiekiem objawia się w kilku charakterystycznych zjawiskach. Po pierwsze, maleje tolerancja dla powierzchownych, nieautentycznych relacji. Osoby dojrzałe nie chcą już tracić czasu na związki, które nie mają perspektywy, na flirt dla samego flirtu, na romanse, które nie prowadzą do niczego głębszego. Nie dlatego, że straciły zdolność do zauroczenia, ale dlatego, że wiedzą, ile kosztuje inwestycja emocjonalna, i nie chcą jej marnować. Po drugie, pojawia się większa akceptacja samotności jako alternatywy dla złego związku. W młodości wiele osób pozostaje w toksycznych relacjach z lęku przed samotnością. W dojrzałym wieku ten lęk słabnie – wiemy, że bycie samemu jest lepsze niż bycie w związku, który nas niszczy. Po trzecie, zmienia się to, co jest poszukiwane w partnerze. Zamiast atrakcyjności fizycznej, statusu czy charyzmy, na pierwszy plan wysuwają się takie cechy, jak lojalność, wrażliwość, poczucie humoru, umiejętność słuchania, wspólne wartości. To nie jest spadek wymagań – to zmiana ich natury, z zewnętrznych na wewnętrzne.
Ważnym aspektem zmian w potrzebie bliskości jest także rola przyjaźni w dojrzałym wieku. Badania pokazują, że to właśnie przyjaźnie, a nie relacje rodzinne, są często głównym źródłem wsparcia emocjonalnego dla osób po czterdziestce. Przyjaciele są wybrani, a nie dany – to, że z nimi jesteśmy, jest świadectwem naszych wartości, a nie przypadku. Przyjaźnie w dojrzałym wieku są często głębsze niż w młodości – przetrwały próbę czasu, konfliktów, zmian życiowych. Są też często mniej wymagające – przyjaciele rozumieją, że mamy swoje obowiązki, swoje problemy, nie oczekują ciągłego kontaktu, ale wiedzą, że mogą na nas liczyć, gdy jest naprawdę potrzeba. To właśnie ta przyjaźń – oparta na wzajemnym szacunku, akceptacji i zrozumieniu – jest jednym z najcenniejszych darów dojrzałego wieku. Niektórzy badacze twierdzą nawet, że jakość przyjaźni w wieku średnim jest silniejszym predyktorem zdrowia i szczęścia niż jakość małżeństwa.
Zmiana potrzeby bliskości wiąże się także z tym, jak zmieniają się relacje rodzinne. W młodości relacje z rodzicami są często napięte – walka o autonomię, o własną tożsamość, o odrębność. W dojrzałym wieku wiele osób odkrywa, że relacje te mogą stać się głębsze – nie już jako relacje dziecko-rodzic, ale jako relacje dwóch dorosłych osób. Możemy wreszcie zobaczyć rodziców nie tylko jako rodziców, ale jako ludzi – z ich własnymi lękami, porażkami, marzeniami. To odkrycie może być bolesne, ale też wyzwalające – pozwala nam wybaczyć to, co wcześniej było niewybaczalne, zrozumieć to, co wcześniej było niezrozumiałe. Podobnie zmieniają się relacje z dorastającymi dziećmi. Zamiast intensywnej, codziennej opieki, pojawia się potrzeba innego rodzaju bliskości – opartej na szacunku dla ich autonomii, na gotowości do pomocy, gdy poproszą, na umiejętności puszczenia, gdy trzeba. To trudne, ale konieczne – zarówno dla ich rozwoju, jak i dla naszego.
W kontekście relacji społecznych poza rodziną i przyjaźniami, zmiana potrzeby bliskości objawia się także w selektywności wobec nowych znajomości. Osoby dojrzałe są często mniej otwarte na nowe kontakty – nie dlatego, że są nieprzyjazne, ale dlatego, że mają już wystarczająco dużo relacji i nie czują potrzeby mnożenia ich bez powodu. Kiedy jednak nawiązują nową znajomość, traktują ją poważnie – nie jako kolejny numer w telefonie, ale jako potencjalną wartość. Ta selektywność ma swoje wady – może prowadzić do izolacji, jeśli przesadzona – ale ma też zalety – prowadzi do relacji bardziej autentycznych, bo opartych na prawdziwym wyborze, a nie na przypadku.
Ważnym wątkiem jest także zmiana w sposobie regulowania emocji w relacjach. Młodość charakteryzuje się często reaktywnością emocjonalną – łatwo nas zranić, łatwo wybuchamy, łatwo się obrażamy. Z wiekiem, dzięki doświadczeniu i dojrzewaniu struktur mózgowych, zyskujemy większą zdolność do regulacji emocji. Potrafimy nie brać do siebie cudzych słów, potrafimy odróżnić krytykę od ataku, potrafimy dać sobie i innym czas na ochłonięcie. Ta umiejętność sprawia, że relacje w dojrzałym wieku są mniej konfliktowe, bardziej stabilne. To nie znaczy, że nie ma w nich złości czy smutku – ale że te emocje nie niszczą relacji, bo potrafimy je wyrazić w sposób, który nie rani, i potrafimy je przepracować, zamiast tłumić lub wybuchać.
Zmiana potrzeby bliskości wiąże się także z akceptacją tego, że żadna relacja nie jest idealna. W młodości często poszukujemy idealnego partnera, idealnego przyjaciela, idealnej rodziny. Z wiekiem odkrywamy, że ideał nie istnieje – każdy ma swoje wady, każda relacja ma swoje trudne momenty. Ta akceptacja nie jest rezygnacją – jest dojrzałością. Pozwala nam docenić to, co dobre, bez rozpaczania nad tym, co niedoskonałe. Pozwala nam wybaczać – nie dlatego, że jesteśmy święci, ale dlatego, że wiemy, iż sami też potrzebujemy wybaczenia. Pozwala nam być w relacjach, które nie są spektakularne, ale są prawdziwe – i to wystarczy.
W kontekście straty, która w dojrzałym wieku staje się coraz bardziej obecna – utrata rodziców, przyjaciół, czasem partnera – zmiana potrzeby bliskości objawia się także w umiejętności żałoby i ponownego otwarcia. Osoby dojrzałe często odkrywają, że po stracie bliskiej osoby potrafią z czasem otworzyć się na nowe relacje – nie dlatego, że zapominają, ale dlatego, że uczą się, że miłość nie jest dobrem ograniczonym, że można kochać nową osobę, nie przestając kochać tej, która odeszła. Ta umiejętność jest jednym z najgłębszych wyrazów dojrzałości emocjonalnej – nie jest dana każdemu, ale może być wypracowana.
Ważnym aspektem zmian w potrzebie bliskości jest także rola, jaką odgrywają w dojrzałym wieku relacje międzypokoleniowe. Kontakt z młodszymi – dziećmi, wnukami, młodszymi współpracownikami – może być źródłem energii, poczucia, że wciąż mamy coś do przekazania, że nasze życie ma sens wykraczający poza nas samych. Kontakt ze starszymi – rodzicami, teściami, starszymi przyjaciółmi – może być źródłem mądrości, perspektywy, poczucia ciągłości. Te relacje międzypokoleniowe są często pomijane w dyskusjach o bliskości, ale są niezwykle ważne – uczą nas, że jesteśmy częścią czegoś większego, że nasze życie wpisuje się w szerszą historię.
W psychoterapii osób w dojrzałym wieku praca nad relacjami często koncentruje się na kilku kluczowych obszarach. Po pierwsze, na przepracowaniu wzorców z przeszłości, które utrudniają bliskość – nieprzepracowanych konfliktów z rodzicami, traum związanych z odrzuceniem, nawyków unikania lub nadmiernego kontrolowania. Po drugie, na uczeniu się nowych umiejętności – asertywności, wyrażania emocji, słuchania, rozwiązywania konfliktów. Po trzecie, na akceptacji tego, że pewne relacje się kończą – i że to jest naturalne, a nie dowód porażki. Po czwarte, na odwadze do tworzenia nowych relacji – mimo lęku przed odrzuceniem, mimo poczucia, że „jest już za późno”. To wszystko jest możliwe – ale wymaga czasu i często wsparcia.
Ostatecznie, zmiana potrzeby bliskości wraz z wiekiem nie jest ani utratą, ani zwyrodnieniem – jest ewolucją. Ewolucją od ilości do jakości, od intensywności do głębi, od zależności do współzależności, od romantycznych uniesień do spokojnej, trwałej miłości. Osoba dojrzała nie potrzebuje już tylu ludzi co dawniej, ale tych, których ma, potrzebuje bardziej – nie w sensie zależności, ale w sensie świadomej, wybranej więzi. Wie, że relacje są kruche, że mogą się skończyć – i właśnie dlatego ceni je bardziej. Wie, że nie ma nieskończenie wiele czasu – i właśnie dlatego nie chce go marnować na powierzchowne kontakty. Ta zmiana nie jest łatwa – wymaga przepracowania lęków, porzucenia złudzeń, zaakceptowania własnej i cudzej niedoskonałości. Ale ci, którzy przez nią przejdą, mówią o czymś, co jest warte tej ceny: o spokoju, o poczuciu, że są kochani nie za to, kim udają, że są, ale za to, kim są naprawdę. I to jest być może największy dar dojrzałości – nie więcej relacji, ale lepsze relacje. Relacje, które są prawdziwe.
Odkąd dorosłeś, zastanawiasz się czasem, czy idziesz właściwą drogą. W dzieciństwie nieraz słyszałeś od dorosłych, że “w życiu trzeba dużo się uczyć”, aby zdobyć dobry zawód i stanowisko, zacząć zarabiać i usamodzielnić się. Potem, kiedy czytałeś mnóstwo poradników słyszałeś, że “trzeba marzyć na jawie”, wizualizować cele, iść własną drogą, robić to, co chcesz robić, a nie to co musisz. Wiesz jednak, że to nie takie proste. Możesz przeczytać uważnie wiele poradników, a nawet sięgnąć po mądrość starożytną albo mędrców wschodu i nadal nie wiedzieć, jaka droga jest ci pisana, przeznaczona. Czasem wątpisz nawet w to, że w ogóle jest jakaś droga, masz wrażenie, że jesteś pośrodku dżungli, gdzie za pomocą noża przebijasz się przez zarośla, wytyczając nową ścieżkę. Myślisz wreszcie, że wszystko jest dziełem przypadku i że nie istnieje żadne zadanie, żaden plan dla ciebie ani pozostałych ludzi. Potem jednak znowu zastanawiasz się, jak wykorzystać życie, jak spędzisz czas do emerytury, jak się zrealizować. To, co musisz zrobić, to zapytać się swojego nieświadomego umysłu, “czego pragniesz najbardziej?” I poczekać na odpowiedź. Co jednak robić w międzyczasie?
Najpierw sięgnij myślą wstecz. Wróć do dzieciństwa, postanów przywołać wszystkie dobre i złe rzeczy, jakie się działy. Czasem, aby wyprzeć złe fakty, krzywdy i winy, zapominamy też równocześnie o dobru, jakie było, bo nie samo zło się zdarzyło. Jeśli jednak traum jest dużo, pomoże ci w tym dobry psycholog. Sięgając myślą wstecz nie musisz sięgać do samego początku, lecz niech to będzie okres 7-11 r. ż. To wtedy powstają pierwsze marzenia, przymiarki i zabawy w dorosłych, bawienie się w “księdza”, “nauczycielkę” czy “lekarza”. Dzieci próbują się w zabawie, nie znają uczucia powagi. Wszystko, co robią, robią “na niby”, badając siebie i swoje siły. Zapytaj się tamtego dziecka w tobie, “kim chciałeś być wtedy?”. Najczęściej chłopcy chcą być policjantami, albo księżmi, a dziewczynki nauczycielkami albo pisarkami. Zapytaj się siebie z tamtych lat, kim naprawdę chciałeś/chciałaś być? Odpowiedź może nie nadejść od razu, może trzeba ją zdobyć we śnie, czasem przychodzi jako znak z zewnątrz (np. jako propozycja pracy, czyjaś podpowiedź, etc.).
Czasem powrót do dzieciństwa z pytaniem “czego chcę” pomaga, czasem chwilowo, a czasem wcale. Wiedz jednak, że same techniki mentalne (koncentracja, dyscyplina, wizualizacje i wiele innych) mogą nie pomóc, bo są zbyt techniczne. Problem jest dużo bardziej prosty i polega na tym, aby “wiedzieć, czego się chce”. Inaczej mówiąc, co mnie interesuje? Czemu poświęcam najwięcej czasu, najwięcej uwagi? Jak wygląda mój dzień? Co robię między pobudką a pójściem spać wieczorem? Wystarczy czasem przejść w myśli jeden przeciętny dzień, aby odpowiedź się znalazła.
Możesz zrobić dość proste ćwiczenie: wyobraź sobie, że jest rok 2023 - koniecznie określ datę co do dnia i miesiąca, np. niech to będą twoje urodziny za 5 lat. Napisz, co widzisz. Jak wyglądasz zewnętrznie, gdzie mieszkasz, z kim przebywasz, jak wygląda twój dzień codzienny, gdzie pracujesz, w jakim charakterze. Wszystko powinno być wyraźne, jednoznaczne, ostre, mocne. Podejdź do siebie samego, dotknij swoich włosów, podaj sobie rękę, porozmawiaj. Zapytaj się siebie, czy jesteś szczęśliwy? Jak minęło ostatnie pięć lat? Co się ważnego zdarzyło? Co robisz w życiu? Czy odnalazłeś swoją drogę czy też nadal szukasz? Ile masz środków na koncie, czy lata te przyniosły poprawę warunków finansowych czy jest tak samo? Na koniec poproś siebie, aby pokazał ci twój garaż. Wejdź i zobacz swoje auto za pięć lat. Jaki ma kolor, jaka to marka i model, dotknij lakieru, usiądź za kierownicą, włącz silnik, wyjedź z garażu, przejedź się po ulicach miasta przyszłości. Uwierz, choćby wszystko ci mówiło, że to niemożliwe.
Czasem otoczenie przeszkadza nam w realizacji celów. Spełniamy czyjeś żądania i prośby, nie odmawiamy w żadnej sytuacji, chcemy w ten sposób być lubiani, postrzegani jako uczynni, kulturalni. Tymczasem otoczenie nie chce, żebyś ty wygrał, tylko inni ludzie. Póki spełniasz czyjeś prośby zgodne z twoją pasją jest dobrze. Gdy jednak musisz robić coś, czego nie chcesz, zaczyna się konflikt sumienia. Działasz bez przekonania, z obowiązku, z automatu. Wiesz, że chcesz innej pracy, ale boisz się, że następna będzie jeszcze gorsza, więc tkwisz w strefie komfortu i nadal robisz coś, czego nie chcesz. Jeśli jednak tkwienie w komforcie jest miłe, to dalekosiężne skutku tej postawy mogą być opłakane. Nagle po latach wykonywania nielubianej pracy możesz mieć w środku życia kryzys wieku średniego, polegający na tym, że bilans tych lat będzie całkowicie ujemny i wpadniesz w depresję, mając poczucie zmarnowanego czasu, życia, sił, zdrowia i pieniędzy. Robienie niechcianej rzeczy nawet Biblia nazywa “grzechem”. Wszystko, co robisz bez przekonania obraca się w końcu przeciw tobie. Dlatego mówi się, że do “odważnych świat należy” i że “trzeba wyjść ze strefy komfortu” jak najszybciej. Nie jest to łatwe, ale może przynieść nadzieję na odmianę.
Póki pracujesz dla kogoś, właściwie przegrywasz. Wszelkie wymówki typu “muszę zarabiać na życie” są niestotne, bo wszędzie można zarobić. Jeśli wykonywać pracę dla kogoś, to znajdź najbliższą wymarzonej. Niech to będzie ta sama branża, ale inna firma, albo inne stanowisko w firmie. Rozmawiaj z pracodawcą o warunkach, wiele firm przenosi pracowników na równoległe stanowiska, aby przeciwdziałać wypaleniu. Pogadaj o awansie, pozbądź się kompleksów niższości. Nie bój się odmowy, z jaką możesz się spotkać. Obawa przed odmową jest najczęstszą przyczyną braku działania z twej strony. Jeśli nawet dziewczyna odmówi ci randki albo tańca, a pracodawca awansu, to na tym świat się nie kończy.
Gdy zdobędziesz się już na odwagę pracy “na swoim”, musisz wiele przejść, aby zacząć zarabiać co najmniej tyle samo, ile w pracy na etacie. Panująca biurokracja, konkurencja, przeszkody rodzinne - mogą niestety cię zniechęcać, jednak przynajmniej raz w życiu można zaryzykować i spróbować czegoś, czego nigdy nie robiłeś. Może się uda - może nie. Jednak jeśli nie zrobisz nic, nie uda się na pewno. A jeśli podejmiesz akcję, jest zawsze możliwość, że uda się właśnie tobie. Przynajmniej będziesz mieć poczucie, że próbowałeś i nie wpadniesz w żal, gdy po latach będziesz żałować, że czegoś nie spróbowałeś. Ludzie na końcu życia żałują nie tyle tego, co zrobili, ile tego, czego nie zrobili. Działając nie unikniesz błędów, a nawet one są konieczne, bo na nich się uczymy. Jeśli nie chcesz błędów, nie rób nic. Wtedy jednak, gdy będziesz biernie czekać, tkwiąc w bezczynności, nie zdarzy się nic na pewno. A jeśli zaczniesz coś robić, na początku cokolwiek, wtedy otwierają się możliwości, o których nigdy nie myślałeś, że w ogóle istnieją.
Rozstanie z partnerem zawsze jest trudne. Bardzo często taki bieg zdarzeń następuje nagle a kobieta jest zaskoczona, gdy jej partner komunikuje odejście do innej. Choć jest to niewątpliwy szok to warto wykonać kilka kroków by łatwiej przez ten traumatyczny czas przejść.
Kiedy następuje rozstanie?
Z rozstaniami bywa bardzo różne: jedne są nagłe i niespodziewane a inne poprzedza wielomiesięczny czas kłótni, nieporozumień i obojętności. Czasami ludzie rozstają się, dlatego, że nie mogą się porozumieć a innym razem, dlatego, że związek trwał długo i uczucie się wypaliło. Dość częste są także odejścia do innej kobiety, która wydaje się być ciekawsza i bardziej atrakcyjna.
Rozstać się czy walczyć o związek?
W większości przypadków, gdy mężczyzna komunikuje rozstanie zwykle temat jest już nie do uratowania. Tak jest najczęściej wtedy, gdy pojawia się inna kobieta. W takim wypadku związek należy zakończyć niezwłocznie. Bywa jednak i tak, że mężczyzna obwieszcza rozstanie, po drobnej sprzeczne czy serii niedomówień. Warto wtedy poprosić o jeszcze jedną spokojną rozmowę i wspólnie rozważyć czy relacja jest do uratowania.
Jak sobie radzić z rozstaniem?
Rozstania są bardzo trudne, szczególnie wtedy, gdy z partnerem spędziło się wiele lat. Czas bycia razem to okres kształtowania się nawyków, wspólne robienie wielu rzeczy a często i do pewnego stopnia uzależnienie. Wiele kobiet po długim związku praktycznie nie ma swoich znajomych, są tylko wspólni przyjaciele, którzy często wraz z faktem rozstania znikają. To dodatkowo utrudnia sytuację. Jest sprawą oczywistą, że po rozstaniu, nastąpi kilka tygodni smutku, łez i tęsknoty. Czasami kobietom towarzyszy nawet strach, bo boją się jak sobie poradzą. Te wszystkie negatywne emocje są jednak przejściowe i trzeba je przepracować. Początkowo kobieta nie ma ochoty na nic, unika ludzi. Z czasem jednak powinna się otrząsnąć i starać się czymś zająć. To dobry czas na odnowienie starych znajomość, zapisanie się na kurs czy warsztaty. Trzeba starać się wychodzić do ludzi, co oczywiście nie oznacza, że należy rzucać się w ramiona kolejnego mężczyzny. Aby ułatwić sobie zapomnienie o partnerze nie należy się z nim w ogóle kontaktować, warto pochować zdjęcia i przedmioty, które go przypominają. Im mniej się o nim myśli, tym ból po rozstaniu szybciej mija. Po prostu trzeba starać się w sensowny sposób zapełnić pustkę, która została po byłym partnerze.